Κ.Μπακιρτζής, Στ. Γκιουζέπας. Εισήγηση για το Συνέδριο της EAP, Ιούνης 2015
Η Παρεμβαίνουσα Μη Κατευθυντικότητα, Non Directivité Intervenante (N.D.I.) είναι μια γενική θεωρία κατανόησης των ανθρωπίνων λειτουργιών σε ψυχολογικό, θεσμικό και κοινωνικό επίπεδο και συγχρόνως μια παιδαγωγική μέθοδος διευκόλυνσης της μάθησης και της ανάπτυξης, όπως και της ψυχοθεραπείας. Στο σύνολό της συνιστά φιλοσοφία του ανθρώπου και των σχέσεών του, συνιστά μια αντίληψη και στάση ζωής που βασίζεται στη δύναμη των βιωμάτων, των συγκινήσεων και των επιθυμιών, όπως και στο σεβασμό της αυτονομίας και της ελευθερίας του ανθρώπου, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου, προσωπικών, κοινωνικών χαρακτηριστικών και ιδιαιτεροτήτων, μέσα σε σχέσεις επικοινωνίας, προσωπικής εμπλοκής, συνάντησης και αλληλοεπιρροής.
H NDI εδράζεται επιστημολογικά στη συνεχή κατασκευή, δημιουργία και δυναμική σύνθεση και επανασύνθεση από τον καθένα/καθεμιά προσωπικά, των ποικίλων, ετερογενών και διάσπαρτων στοιχείων που συγκροτούν τόσο τον ψυχικό όσο και τον κοινωνικό μας κόσμο. Αποτελεί μέθοδο ανάπτυξης και εμπλουτισμού του ψυχικού κόσμου σε όλους τους τομείς και ως τέτοια πρέπει να την αντιλαμβανόμαστε, ακόμη και ως προς την ψυχοθεραπευτική της λειτουργία. Η NDI δεν επικεντρώνεται στο σύμπτωμα και στην αντιμετώπισή του αλλά στις επιθυμίες και στη διεύρυνσή τους, άρα στη διεύρυνση του ψυχικού κόσμου. Ακόμη και στις πιο δύσκολες περιπτώσεις που χρήζουν συστηματικής θεραπείας, η NDI, δίχως να υποτιμά τα θεραπευτικά μέσα και παρεμβάσεις που απαιτούνται, επικεντρώνεται στο εδώ και τώρα του υποκειμένου, το ακούει, το συνοδεύει, συμπάσχει και μοιράζεται την εμπειρία του, οποιαδήποτε και αν είναι αυτή. Αυτό έχει δειχθεί ότι διακόπτει τον ατέρμονα κύκλο της προοδευτικής απομόνωσης του υποκειμένου και ξαναφέρνει την κίνηση μέσα από το μοίρασμα και την επικοινωνία.
Την NDI επεξεργάζεται και εισάγει ο γάλλος καθ. Michel Lobrot, ψυχοθεραπευτής, ψυχοκοινωνιολόγος και ψυχοπαιδαγωγός. Μέσα από διάφορες επιρροές (παιδαγωγικό κίνημα Freinet, Σοσιαλισμός ή Βαβαρότητα του Κ.Καστοριάδη, Θεσμική παιδαγωγική σε συνεργασία με τον G.Lapassade, Πειραματικό πανεπιστήμιο Paris 8-Vincennes, κ.ά.). Το πεδίο των ερευνών του είναι εξαιρετικά ευρύ, κινούμενος στο πλαίσιο των ανθρωπίνων επιστημών με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την βιολογία και την ψυχοβιολογία, την κοινωνική ανθρωπολογία και την ψυχο-ιστορία, επιδιώκοντας μια συνθετική προσέγγιση φαινομενολογικού και κονστρουκτιβιστικού προσανατολισμού. Υποστηρίζει τη σημασία του ψυχολογικού παράγοντα σε συσχέτιση με τον κοινωνικό παράγοντα, για τη διαμόρφωση και τη λειτουργία τόσο του ενός όσο και του άλλου. Το πρόβλημα της συσχέτισής τους επισκιάσθηκε λόγω απουσίας της έννοιας της πολυδιάσπασης (dissociation) στις αναλύσεις που έχουν γίνει. Το πρόσωπο θεωρήθηκε ως παθητικό απέναντι σε μια κοινωνία που προϋπάρχει και το διαμορφώνει ολοκληρωτικά με ποικίλους τρόπους, όπως συμπεραίνει ο Durkheim και οι στρουκτουραλιστές και οι φονκσιοναλιστές ανθρωπολόγοι, στη συνέχεια των Levi Straus και Radcliff-Brown. Αντίθετα όλα αλλάζουν, συνεχίζει ο Lobrot, όταν δούμε από τη μια την κοινωνία αποτελούμενη από πρόσωπα που συνεχώς διασπώνται, αλλάζουν και επανασυντίθενται, και έτσι δεν δημιουργούνται σταθερά πλαίσια τάξεων και άλλων ομαδοποιήσεων, και από την άλλη τα πρόσωπα να επιλέγουν, να ιδιοποιούνται ή απορρίπτουν στοιχεία της κοινωνίας, το καθένα με τον τρόπο και τις ιδιαιτερότητές του. Σ’ αυτή την οπτική τα πρόσωπα όχι μόνο αυτοκατασκευάζονται ιδιοποιούμενα διάσπαρτα στοιχεία της κοινωνίας, που δεν την αντιλαμβάνονται και δεν την αντιμετωπίζουν ως σύνολο, αλλά και τη μεταμορφώνουν συνεχώς. Είναι ενεργές δυνάμεις και όχι άμορφες παθητικές μάζες.
Η Παρεμβαίνουσα Μη Κατευθυντικότητα εμπνέεται από τις βασικές αρχές του έργου και της μη-κατευθυντικότητας του Carl Rogers, (ενσυναίσθηση, γνησιότητα, ανεπιφύλακτα θετική αποδοχή, ενεργός ακρόαση, συνοδεία). Προχωρώντας όμως ένα βήμα παρά πέρα δεν συμφωνεί ότι ο άνθρωπος μαθαίνει και αναπτύσσεται δίχως εξωτερικές παρεμβάσεις και επιρροές. Aντίθετα αυτές συμβαίνουν συνεχώς, ακόμη και μέσα στην πιο αποστειρωμένη συνεδρία. Το θέμα δεν είναι πώς να περιορίσουμε τις επιρροές ή και να τις εξαφανίσουμε, αλλά πώς να τις θέσουμε στην υπηρεσία του κάθε ενδιαφερόμενου. Ο άνθρωπος αυτοκατασκευάζεται, αυτοπραγματώνεται όπως χαρακτηριστικά λέει ο Rogers, αλλά μέσα από τις επιρροές που δέχεται. Γιατί να δεχόμαστε όλες τις επιρροές, οικογενειακές, σχολικές, κ,ά, ως απαραίτητες και όχι τις επιρροές των δασκάλων και των ψυχοθεραπευτών μας που εξ αρχής, θεωρητικά τουλάχιστο, οφείλουν να λειτουργούν προς όφελός μας;??
Με αυτό το σκεπτικό η NDI εισάγει την παρέμβαση. Παρέμβαση όχι μόνο στο επίπεδο της διευκόλυνσης της έκφρασης και της επικοινωνίας, αλλά και στο επίπεδο του περιεχομένου της.( της έκφρασης και της επικοινωνίας) Αυτό γίνεται δυνατό χάρις στη διάκριση που κάνει ο Lobrot μεταξύ επιρροής και επιβολής. Αυτή είναι η σημαντικότερη κατά τη γνώμη μας επιστημολογική ανατροπή που εισάγει. Ο Rogers, όπως και ο Freud και πολλοί άλλοι, απορρίπτουν την επιρροή για να αποφύγουν την επιβολή. Αντίθετα ο Lobrot εισάγει την παρέμβαση και την παρεμβατικότητα διαχωρίζοντάς την σαφώς από την κατευθυντικότητα. Η επιρροή συνδέεται με τη γνώση, τη μάθηση και την ανάπτυξη, ενώ η επιβολή με τη συρρίκνωση του ψυχικού κόσμου, την ανάπτυξη υπεραμυντικών μηχανισμών, την επιθετική καταστροφικότητα, την παθητικοποίηση και την υποταγή. Η παρέμβαση βέβαια στην NDI δεν γίνεται με οποιονδήποτε τρόπο αλλά ως απάντηση στις επιθυμίες και στα αιτήματα των συμμετεχόντων. Γράφει χαρακτηριστικά ο Lobrot : «Διαισθάνθηκα, στα χρόνια της δεκαετίας του ΄80, ότι θα έπρεπε να δοθεί μεγαλύτερη ώθηση στη ροτζεριανή αρχή της μη-κατευθυντικότητας που εισήχθηκε το 1939-40 και να της αποδοθεί ένα άλλο νόημα. Δεν αρκεί ο «σύμβουλος» – εκπαιδευτικός ή ψυχοθεραπευτής – να κρατιέται σε απόσταση από αυτούς με τους οποίους ασχολείται, αρκούμενος στο να τους αποδέχεται και να τους στηρίζει θερμά, χάρη στις «επαναδιατυπώσεις» του. Θα πρέπει επιπλέον να τους δίνει μια βοήθεια, μια στήριξη, προτείνοντάς τους λύσεις, προτάσεις, διευκρινίσεις, μοντέλα. Ο “σύμβουλος” – εκπαιδευτικός ή ψυχοθεραπευτής – δεν μπορεί να εγκαταλείπει στο δρόμο αυτούς που ανακαλύπτουν νέους στόχους ή που θέλουν να υλοποιήσουν παλαιούς που δεν έχουν καταφέρει να κατακτήσουν. Θα πρέπει να μπει σε μια πραγματική συνεργασία μαζί τους, σεβόμενος πλήρως την οπτική και τις προσδοκίες τους και εμπλεκόμενος ο ίδιος προσωπικά. Οφείλει να ασκήσει πάνω τους μια επιρροή, δίχως αυτό να σημαίνει οποιαδήποτε επιβολή».
H κύρια όμως επιρροή που δέχεται η NDI προέρχεται από το έργο του Κurt Lewin και τη θεωρία του Πεδίου, την οποία διαμορφώνει στο μεσοπόλεμο, στη συνέχεια της Gestalt Θεωρίας. Οι προτάσεις του σε επίπεδο μεθοδολογικό παρέμειναν ανολοκλήρωτες. Τη μεθοδολογία του Training group που σχεδίαζε το 1947, λίγο πριν πεθάνει, όπου δεν προβλέπονταν κανενός είδους παρέμβαση του συντονιστή, πέρα από τα σχόλια του για τα φαινόμενα της Δυναμικής της Ομάδας που παρατηρούσε, οφείλουμε να την κατανοήσουμε σε συσχετισμό με τις έρευνές του για το ύφος της ηγεσίας. Ο Lewin, ως συστηματικός ερευνητής, εξετάζει όλα τα δυνατά ενδεχόμενα μη προβαίνοντας βιαστικά σε συνθέσεις. Τη σύνθεση την πραγματοποιεί o Lobrot 40 χρόνια αργότερα με την πρόταση της Παρεμβαίνουσας Μη Κατευθυντικότητας NDI.
Η θεωρία πεδίου βασίζει τις διεργασίες γέννησης και λειτουργίας του ψυχικού κόσμου, στη δημιουργία ψυχολογικών εντάσεων που κατευθύνονται προς ποικίλους στόχους, σχετιζόμενους με την ικανοποίηση των βιολογικών αναγκών αρχικά και στη συνέχεια και των ψυχολογικών αναγκών που αρχίζουν να δημιουργούνται, δηλαδή των επιθυμιών. Με την ικανοποίηση των αναγκών αυτών ο Ζωτικός χώρος του προσώπου, τροποποιείται μια και νέες εντάσεις ενεργοποιούνται, κοκ. Οι εντάσεις αυτές, τα στοιχεία δηλ. που συνιστούν τον ψυχικό μας κόσμο είναι ποικίλα και διάσπαρτα, δίχως να συγκροτούν μια μοναδική και ενιαία ψυχολογική δομή, προσωπικότητα, ταυτότητα, κλπ. Ο ψυχικός κόσμος του ανθρώπου είναι πολυδιασπασμένος τονίζει ο Lobrot. Ενοποιείται μέσα από τις επιτυγχανόμενες συνθέσεις και μορφές που παίρνει κάθε φορά, επιδιώκοντας την ικανοποίηση των αναγκών που ενεργοποιούνται, θέτοντας στόχους και διαμορφώνοντας σχέδια (projects). Η έννοια της aspiration (μακροπρόθεσμη προσδοκία) και της κίνησης προς, που προέρχεται από την Gestalt θεωρία, είναι κεντρική στο έργο του Lewin . Oι ερευνητές της σχολής της Louvain (Michotte et Nuttin, 1971), στηριζόμενοι στο έργο του Lewin και μέσα από σειρά εξαιρετικής πειστικότητας πειραμάτων έδειξαν ότι ο κεντρικός παράγοντας για τη μάθηση δεν είναι η ικανοποίηση της ανάγκη , η μείωση της έντασης, η ανταμοιβή και η ενίσχυση, όπως υποστήριξαν ο Thorndike, o Skinner και η συμπεριφορική θεωρία γενικότερα. Ο καθοριστικός παράγοντας αντίθετα βρέθηκε ότι σχετίζεται με το αν οι ενέργειες που εκτελούμε ανταποκρίνονται στις επιθυμίες, στις προσδοκίες και τα σχέδιά μας. Γράφει σχετικά ο Lobrot: «H βασική ιδέα αυτής της νέας αντίληψης της μετασχηματιστικής δράσης που ασκούν οι άνθρωποι πάνω σε άλλους, σε μια προοπτική εκπαίδευσης (παιδαγωγική) ή θεραπείας (ψυχοθεραπεία), συνίσταται στο ότι το ανθρώπινο ον δεν μπορεί να δράσει, να μάθει, να κινηθεί, να ζήσει, παρά μόνο υπακούοντας σε εσωτερικές του δυνάμεις, της τάξης της επιθυμίας. Αυτές οι δυνάμεις είναι θεμελιωμένες πάνω σε ένστικτα κληρονομικά, κοινά σε όλους, και σε αποκτήματα προγενέστερα ή μεταγενέστερα της γέννησης. Από αυτές τις δυνάμεις αντλεί ο άνθρωπος την ενέργεια όπως και την κατεύθυνσή του. Δεν έχει λοιπόν κανένα νόημα να προσπαθούμε να του επιβάλλουμε τεχνητά να ακολουθήσει οδούς που δεν τις θέλει, χρησιμοποιώντας απειλές που συνδέονται με συμπεριφορές του (η έννοια των ποινών και των ανταμοιβών). Ακόμη και αν αυτές οι απειλές είναι αποτελεσματικές βραχυπρόθεσμα, δεν αλλάζουν τους βασικούς προσανατολισμούς. Το υποκείμενο παραμένει αυτόνομο ό,τι κι αν κάνουμε, δεν απαντά δηλαδή σε ερεθίσματα και καταστάσεις που παρουσιάζονται παρά μόνο αν, και μόνο αν, αυτά τα ερεθίσματα και καταστάσεις ανταποκρίνονται στους εσωτερικούς του προγραμματισμούς, σε αυτό που έχει δομήσει ό ίδιος για τον εαυτό του, ξεκινώντας από τους κληρονομημένους προσανατολισμούς που είναι κοινοί σε όλους τους ανθρώπους». Σ’ αυτή την οπτική η NDI επικεντρώνεται στις επιθυμίες του υποκειμένου, στη γέννηση, εμβάθυνση και ικανοποίησή τους, ώστε να διευκολυνθεί ο εμπλουτισμός και η διεύρυνση του ψυχικού κόσμου. Εξ ου και ο χαρακτηρισμός της NDI ως μεθόδου επικέντρωσης στην επιθυμία (désiderative). Η μεθοδολογία που συνεπάγεται αυτή η θέση μπορεί να εκφρασθεί από το τρίπτυχο Ακούω με ενσυναίσθηση, Προτείνω παρεμβαίνοντας και Συνοδεύω με γνησιότητα και ανεπιφύλακτα θετική αποδοχή.
Γενικότερα η μεθοδολογία της NDI στοχεύει στην από κοινού δημιουργία της μορφής και του περιεχομένου της επικοινωνίας μεταξύ εμπλεκομένων μελών. Ολοι κινούνται μέσα σε σχέσεις ισοτιμίας και αμοιβαίου σεβασμού της διαφορετικότητας και της ελευθερίας του προσώπου. Οι βασικές αναφορές και αρχές της παρεμβαίνουσας μη-κατευθυντικής πρότασης, αντίληψης και στάσης είναι συνεπείς, αυστηρές και συστηματικές ως προς τη δημιουργία συνθηκών ανθρώπινης σχέσης, θετικής επικοινωνίας, κλίματος αποδοχής, εμπιστοσύνης και συνεργασίας, διευκόλυνσης και συνοδείας. Οι στάσεις και οι προτάσεις του εμψυχωτή (δασκάλου, συμβούλου, ψυχοθεραπευτή, κ.ά) είναι αυτονόητο ότι επηρεάζουν όπως ήδη αναφέρθηκε. Αυτό, όχι μόνο είναι θεωρητικά και μεθοδολογικά αποδεκτό, αλλά και επιδιώκεται συνεχώς διευκολύνοντας την έκφραση των επιθυμιών, όπως επίσης και η δημιουργία νέων, μέσω εμπειριών που προτείνονται σε τομείς στους οποίους οι ενδιαφερόμενοι επιθυμούν να εμπλακούν και να εξερευνήσουν. Εκείνο που ριζικά απορρίπτεται, και στο σημείο αυτό αξιολογείται η μη κατευθυντικότητα του εμψυχωτή, είναι όχι η μη επιρροή του αλλά η επιβολή: ο αυταρχισμός και η άσκηση εξουσίας κάθε μορφής, από την επιβολή δραστηριοτήτων μέχρι την ανάλυση, ερμηνεία και τον χαρακτηρισμό της συμπεριφοράς, των λεγομένων και των διαδραματιζομένων, υπό το κύρος της αυθεντίας του. Ο εμψυχωτής μπορεί να εκφράζει την προσωπική του γνώμη όταν του ζητηθεί ή όταν το κρίνει απαραίτητο. Κύρια όμως ακούει, συνοδεύει, διευκολύνει και παρεμβαίνει κάνοντας προτάσεις δραστηριοτήτων και υποθέσεις κατανόησης της εμπειρίας και της συμπεριφοράς, αν χρειασθεί, με τη συμφωνία πάντοτε των ενδιαφερομένων. Το νόημα και η σημασία της εμπειρίας, όπως και η επιλογή, αποδοχή ή μη των προτεινομένων δραστηριοτήτων, αφορά τα μέλη αποκλειστικά. Ο εμψυχωτής θέτει την εμπειρία και τις γνώσεις του στη διάθεσή τους, δίχως να τις επιβάλλει. Ο ίδιος προσπαθεί να είναι γνήσιος και αυθεντικός, υποστηρίζοντας και υπερασπίζοντας τις απόψεις του όταν κρίνει ότι δεν είναι σαφείς ή ότι παρανοούνται. Ο εμψυχωτής εμπλέκεται σε σχέση πρόσωπο με πρόσωπο και είναι ουτοπικό και αναληθές να θεωρείται ότι μπορεί να απαλείψει τον εαυτό του και τις όποιες επιδράσεις του. Οι ενδεχομένως αρνητικές, όπως και οι θετικές για τους άλλους επιδράσεις των προσωπικών χαρακτηριστικών-ιδεών-συμπεριφορών του εμψυχτή, δεν μπορούν να απαλειφθούν με την ανέφικτη στην πράξη αυτοδιαγραφή του. Αντίθετα μπορούν να εντοπισθούν, να μιληθούν και να αναλυθούν από κοινού, ξεκαθαρίζοντας εξ’ αρχής ότι με την ανάληψη της ευθύνης της εμπλοκής του ως δρών υποκείμενο, η παρουσία του, οι ενέργειες και οι προτάσεις του αναφέρονται στην αυθεντία που του αναγνωρίζεται (εμπειρία, γνώσεις), αν του αναγνωρίζεται, και όχι, ως θεωρείται συνήθως, στην εξουσία που η εμπειρία και οι γνώσεις του επιβάλουν. Η διάκριση αυτή στην πράξη συνιστά κομβικό σημείο της εκπαίδευσης εμψυχωτών, μέσα στα πλαίσια των βασικών αρχών της μη- κατευθυντικότητας.
Επίσης, σύμφωνα με τα κριτήρια της μη επιβολής, της ισοτιμίας και της γνησιότητας, τα μέλη και η ομάδα συνολικά δεν μπορούν να επιβάλλουν δραστηριότητες και τρόπους λειτουργίας με τους οποίους δεν συμφωνούν οι εμψυχωτές, όπως φυσικά και το αντίστροφο.
Μέθοδοι και Τεχνικές: Οι μέθοδοι και οι τεχνικές που χρησιμοποιεί η NDI προέρχονται από τον ευρύτερο χώρο του ανθρώπινου δυναμικού (σωματικές ασκήσεις χαλάρωσης και ενεργοποίησης, τεχνικές αυτοματισμού στη σωματική-μη λεκτική, γραπτή και προφορική έκφραση, τεχνικές της art therapy, ζωγραφική, χορός, μεταμφιέσεις, θεατρικές τεχνικές δραματοποίησης και παιχνιδιών ρόλων, φαντασίας και ξυπνού ονείρου, επίλυσης συγκρούσεων, κ.ά. Η συστηματικότητα της NDI δεν έγκειται πρωταρχικά και αποκλειστικά στο σεβασμό προδιαγραφών εφαρμογής των μεθόδων και τεχνικών που χρησιμοποιεί και των ασκήσεων που προτείνει, αλλά στην αναγνώριση της μοναδικότητας της κάθε περίπτωσης και κατάστασης, στο σεβασμό της ελευθερίας και της μοναδικότητας του κάθε προσώπου, της κάθε ομάδας και της κάθε κατάστασης που δημιουργείται. Η εφαρμογή μεθόδων και τεχνικών είναι μοναδική και ανεπανάληπτη εμπειρία από κοινού δημιουργίας, μέσα από τη συνεργασία εμψυχωτών και συμμετεχόντων. Άκρως θετικό και ενδιαφέρον είναι ότι ο κάθε εμψυχωτής, μέσα από την πληθώρα των εμπειριών και των επιρροών που δέχεται, διαμορφώνει την προσωπική του αντίληψη, στυλ, και πρακτική, συνθέτοντάς και υπερβαίνοντας κάθε φορά τον εαυτό του δημιουργώντας την πρότασή του μέσα από τη συνάντηση με τον διαφορετικό, μοναδικό και ανεπανάληπτο κάθε φορά άλλο, άτομο ή ομάδα. Μαζί καλούνται κάθε φορά να εφεύρουν τη μορφή και το περιεχόμενο της συνάντησής τους. Πρόκειται για κατ΄ εξοχήν άσκηση ελευθερίας και δημιουργίας του εαυτού μέσα στη σχέση με τους άλλους.
